Phát triển ngành cơ khí Việt Nam giai đoạn 2026–2045: Tăng quy mô, nâng tầm giá trị

   

Nhu cầu thiết bị trong năng lượng, giao thông, khai khoáng và công nghiệp chế biến đang mở ra cơ hội mới cho ngành cơ khí Việt Nam. Để phát triển bền vững, doanh nghiệp không chỉ cần tăng sản lượng mà còn phải nâng năng lực thiết kế, chế tạo, tích hợp công nghệ và gia tăng phần giá trị được tạo ra trong nước.

Giai đoạn 2026–2045 là chặng đường quan trọng để ngành cơ khí Việt Nam chuyển từ tăng trưởng theo chiều rộng sang phát triển dựa trên năng suất, công nghệ và giá trị gia tăng. Nhu cầu đầu tư hạ tầng, năng lượng và sản xuất công nghiệp tạo thị trường cho máy móc, thiết bị, kết cấu thép và linh kiện. Đây là cơ hội để doanh nghiệp trong nước mở rộng sản xuất, tham gia chuỗi cung ứng và nâng vị thế trong nền công nghiệp.

Tuy nhiên, tham gia gia công hoặc lắp đặt chưa đồng nghĩa với làm chủ công nghệ. Nếu doanh nghiệp chủ yếu thực hiện công đoạn theo bản vẽ và phụ thuộc vào thiết kế, vật liệu hoặc công nghệ từ bên ngoài, phần giá trị giữ lại trong nước sẽ còn hạn chế. Vì vậy, định hướng dài hạn cần kết hợp mở rộng công suất với năng lực nghiên cứu, thiết kế, chế tạo, thử nghiệm và cải tiến sản phẩm.

Quy mô sản xuất tăng, nhưng cần nâng giá trị tạo ra trong nước

Theo bài phân tích đăng trên Tạp chí Điện tử Cơ khí Việt Nam ngày 26/10/2026, giá trị sản xuất của nhóm ngành cơ khí năm 2025 đạt khoảng 3.225,5 nghìn tỷ đồng. Khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) chiếm khoảng 61,6% giá trị sản xuất và 93% giá trị xuất khẩu của nhóm hàng cơ khí được thống kê. Số liệu cho thấy FDI giữ vai trò lớn trong việc mở rộng sản xuất và kết nối ngành cơ khí Việt Nam với thị trường quốc tế.

Đóng góp của FDI tạo cơ hội tiếp cận đơn hàng, tiêu chuẩn và công nghệ, đồng thời đặt ra yêu cầu nâng năng lực cho doanh nghiệp nội địa. Mục tiêu không phải thay thế vai trò của FDI, mà là tăng liên kết giữa hai khu vực, giúp doanh nghiệp Việt trở thành nhà cung ứng ổn định và đảm nhận nhiều công đoạn có hàm lượng kỹ thuật cao hơn.

Nghiên cứu sử dụng các mức tham chiếu giai đoạn 2021–2025 gồm: tỷ lệ giá trị tăng thêm trên giá trị sản xuất (VA/GO) khoảng 21%, tỷ lệ nội địa hóa khoảng 32% và mức tự chủ thiết kế, chế tạo khoảng 45%. Đây là ba chỉ tiêu khác nhau: nội địa hóa phản ánh phần giá trị có nguồn gốc trong nước; VA/GO thể hiện tỷ trọng giá trị tăng thêm trong giá trị sản xuất; còn tự chủ thiết kế, chế tạo cho biết năng lực kỹ thuật và làm chủ công nghệ. Vì vậy, mua linh kiện từ doanh nghiệp đặt tại Việt Nam không tự động đồng nghĩa toàn bộ giá trị linh kiện được tạo ra trong nước.

Năng lực đáp ứng nhu cầu cũng khác biệt giữa các phân ngành. Xe máy và linh kiện có mức đáp ứng khoảng 85–90%; máy nông nghiệp và máy động lực khoảng 40–60%; thiết bị đồng bộ khoảng 20%; trong khi linh kiện kim loại cho công nghệ cao khoảng 10%. Do đó, mỗi lĩnh vực cần lộ trình riêng: nhóm đã có nền tảng cần nâng chất lượng và năng suất; nhóm còn thiếu năng lực cần ưu tiên thiết kế, tích hợp, thử nghiệm và xây dựng sản phẩm tham chiếu.

Nâng tỷ trọng giá trị gia tăng tạo dư địa tăng trưởng

Bài phân tích đưa ra ba kịch bản tăng trưởng giá trị sản xuất danh nghĩa ở mức 6,5%, 10% và 12% mỗi năm, lấy năm 2025 làm cơ sở. Đây là phép chiếu theo giả định tốc độ tăng trưởng cố định, nhằm so sánh quy mô ngành trong các trường hợp khác nhau, không phải dự báo chắc chắn về kết quả thực tế.

Trong kịch bản tăng trưởng 10% mỗi năm, giá trị sản xuất năm 2035 được tính ở mức khoảng 8.366,1 nghìn tỷ đồng. Nếu tỷ trọng VA/GO tại cùng quy mô tăng từ 25% lên 30%, giá trị tăng thêm minh họa có thể tăng khoảng 418,3 nghìn tỷ đồng, tương đương 20%. Đến năm 2045, mỗi một điểm phần trăm tăng thêm của tỷ trọng VA/GO tương ứng khoảng 217 nghìn tỷ đồng giá trị tăng thêm danh nghĩa trong kịch bản này.

Các con số trên cho thấy nâng chất lượng sản xuất có thể tạo khác biệt đáng kể, nhưng cần được hiểu đúng là kết quả tính toán theo giả định. Để đánh giá chính xác hơn, cần phân tích dữ liệu theo giá so sánh, từng phân ngành và từng công đoạn, đồng thời tách ảnh hưởng của giá cả và cơ cấu sản phẩm. Giá trị tăng thêm cũng không đồng nghĩa với lợi nhuận của doanh nghiệp.

Các lĩnh vực trọng điểm mở ra cơ hội cho doanh nghiệp cơ khí

Đường sắt, điện gió ngoài khơi, alumin và điện phân nhôm được xác định là những lĩnh vực có nhu cầu đầu tư lớn, có thể tạo thị trường dài hạn cho ngành cơ khí. Các dự án này cần nhiều loại thiết bị, kết cấu và chi tiết có yêu cầu kỹ thuật cao. Nếu được tổ chức tốt, dự án không chỉ tạo đơn hàng trước mắt mà còn giúp doanh nghiệp tích lũy kinh nghiệm, hoàn thiện quy trình và phát triển năng lực cung ứng cho những công trình tiếp theo.

Với đường sắt, yêu cầu đặt ra là độ chính xác, độ bền, khả năng truy xuất và tính đồng bộ của hệ thống. Trong lĩnh vực điện gió ngoài khơi, chế tạo phải gắn với thiết kế, chứng nhận, kiểm soát chất lượng và tiến độ dự án. Đối với các tổ hợp alumin và điện phân nhôm, cần xác định rõ phần việc thuộc ngành cơ khí, bởi hiệu quả toàn tổ hợp còn phụ thuộc vào công nghệ quá trình, năng lượng và vận hành. Doanh nghiệp muốn tham gia cần chuẩn bị nhân lực, thiết bị đo kiểm, hệ thống chất lượng và khả năng kiểm soát tiến độ; đầu tư máy móc khi chưa có đầu ra cụ thể có thể khiến công suất khai thác thấp và kéo dài thời gian thu hồi vốn.

Phát triển nhà cung ứng theo yêu cầu của bên mua

Một định hướng quan trọng là phát triển nhà cung ứng bắt đầu từ nhu cầu cụ thể của khách hàng. Quy trình nên gồm xác định sản phẩm và tiêu chuẩn cần đáp ứng; đánh giá khoảng cách năng lực; cải tiến quy trình; chế tạo mẫu; thử nghiệm; phê duyệt nhà cung ứng; sau đó ký kết và duy trì đơn hàng. Cách làm này giúp hỗ trợ đúng nhu cầu, tránh đầu tư dàn trải hoặc đào tạo không gắn với công việc thực tế.

Chứng nhận hệ thống quản lý là nền tảng nhưng không thể thay thế việc kiểm chứng sản phẩm. Nhà cung ứng cần chứng minh khả năng duy trì dung sai, chất lượng ổn định giữa các lô, truy xuất vật liệu, kiểm soát thay đổi kỹ thuật và xử lý sự cố. Doanh nghiệp dẫn dắt chuỗi cung ứng cần có trách nhiệm về yêu cầu kỹ thuật, quản lý cấu hình và phát triển các nhà cung ứng ở nhiều cấp độ.

Đối với doanh nghiệp sản xuất khuôn mẫu, dập kim loại, gia công chính xác và chế tạo chi tiết, cơ hội không chỉ nằm ở việc nhận bản vẽ để gia công. Doanh nghiệp có thể nâng vị thế bằng cách tham gia từ khâu xem xét yêu cầu, đề xuất phương án công nghệ, tối ưu kết cấu, chế tạo thử đến cải tiến sản phẩm. Khả năng giải quyết vấn đề kỹ thuật, bảo đảm chất lượng và giao hàng ổn định sẽ giúp chuyển đơn hàng thử nghiệm thành hợp tác dài hạn.

Trong thực tế, các nhóm năng lực này được thể hiện qua những dịch vụ cụ thể như gia công khuôn mẫu, cơ khí chính xác, gia công phay, tiện và cắt dây CNC, cũng như chế tạo đồ gá (Jig), linh kiện cơ khí. Đây là những hạng mục giúp doanh nghiệp sản xuất hoàn thiện thiết bị, duy trì độ chính xác và cải thiện tính ổn định của quy trình.

Chuyển giao công nghệ cần đi kèm quyền sử dụng hồ sơ kỹ thuật, quyền sửa đổi thiết kế trong phạm vi được phép, hướng dẫn vận hành, thử nghiệm và trách nhiệm bảo hành. Nếu chỉ tiếp nhận thiết bị hoặc quy trình mà không có khả năng khai thác và cải tiến, doanh nghiệp khó tích lũy năng lực công nghệ bền vững.

Lộ trình 2030–2045: Nâng năng lực, phát triển nhân lực

Theo các mốc giả định trong nghiên cứu, đến năm 2030 cần chuẩn hóa dữ liệu và triển khai tối thiểu năm dự án mẫu. Mỗi dự án phải xác định rõ doanh nghiệp tiếp nhận, khách hàng hoặc nhu cầu đầu ra, công nghệ chuyển giao và tiêu chí đánh giá mức độ làm chủ. Mục tiêu hỗ trợ tối thiểu 300 doanh nghiệp vào năm 2030 khác với mục tiêu khoảng 500 đơn vị đủ năng lực tham gia chuỗi cung ứng vào năm 2035.

Đến năm 2035, trọng tâm là hình thành đơn hàng lặp lại, phát triển mạng lưới cung ứng nhiều cấp và nâng khả năng đảm nhận các công đoạn phức tạp. Nhu cầu nhân lực được nêu trong nghiên cứu ở mức 20.000–25.000 kỹ sư, chuyên gia và 150.000–200.000 lao động kỹ thuật; đây là quy mô nhân lực mục tiêu, không phải số việc làm mới. Các kỹ năng cần ưu tiên gồm thiết kế, tích hợp hệ thống, điều khiển, công nghệ chế tạo và thử nghiệm. Đến năm 2045, kết quả cần được đánh giá bằng khả năng tự phát triển sản phẩm, cải tiến công nghệ và cạnh tranh khi mức hỗ trợ giảm dần.

Doanh nghiệp giữ vai trò chủ đạo trong huy động nguồn lực

Nghiên cứu ước tính tổng nhu cầu nguồn lực cho các định hướng được phân tích vào khoảng 918,5 nghìn tỷ đồng. Trong đó, doanh nghiệp dự kiến thu xếp khoảng 886,1 nghìn tỷ đồng, tương đương 96,5%; ngân sách nhà nước và tài trợ quốc tế, nếu có, khoảng 32,4 nghìn tỷ đồng, tương đương 3,5%. Đây là ước tính phục vụ phân tích, không phải vốn đã cam kết hoặc giải ngân.

Tỷ trọng vốn dự kiến do doanh nghiệp đảm nhận cho thấy khả năng thực hiện mục tiêu phụ thuộc lớn vào đơn hàng, dòng tiền và khả năng tiếp cận vốn dài hạn. Chính sách hỗ trợ nên tập trung vào các khâu có tác động lan tỏa như thử nghiệm, nghiên cứu ứng dụng, đào tạo kỹ thuật và hạ tầng dùng chung. Hỗ trợ cần chia theo giai đoạn, gắn với mốc năng lực và kết quả kiểm chứng, thay vì chỉ dựa trên số thiết bị mua sắm hoặc số lượt đào tạo.

Đo lường hiệu quả bằng năng lực và giá trị thực chất

Công tác đánh giá cần được thiết kế ngay từ đầu. Mỗi dự án, doanh nghiệp và khoản hỗ trợ cần có dữ liệu ban đầu, mục tiêu, vốn đối ứng và kết quả cam kết. Việc theo dõi nên bao gồm kết quả nghiên cứu, thử nghiệm và đào tạo; chất lượng, năng suất và thương mại; khả năng sử dụng, sửa đổi công nghệ; cùng giá trị tăng thêm và việc làm thực tế.

Một doanh nghiệp mua máy mới chưa chắc đã nâng được năng suất nếu thiếu quy trình, nhân lực vận hành và đơn hàng. Một sản phẩm mẫu chỉ tạo tác động lâu dài khi vượt qua thử nghiệm, được khách hàng chấp thuận và có khả năng phát triển thành đơn hàng tiếp theo. Vì vậy, cần phân biệt hoạt động đã hoàn thành với năng lực thực sự đã hình thành; chương trình hỗ trợ cũng cần được mở rộng, điều chỉnh hoặc thu hẹp theo kết quả kiểm chứng.

Chuyển từ gia công sang làm chủ công nghệ là hướng đi dài hạn

Triển vọng ngành cơ khí Việt Nam giai đoạn 2026–2045 phụ thuộc vào khả năng biến nhu cầu đầu tư thành năng lực sản xuất bền vững. Mở rộng quy mô vẫn cần thiết, nhưng phải đi cùng nâng cấp công nghệ, tăng giá trị gia tăng, phát triển nhân lực và hình thành mạng lưới nhà cung ứng nội địa. Các lĩnh vực có nhu cầu lớn sẽ tạo cơ hội, song doanh nghiệp chỉ có thể tận dụng khi đáp ứng yêu cầu kỹ thuật và thương mại của khách hàng.

Với từng doanh nghiệp, bước đi phù hợp là xác định nhóm sản phẩm có lợi thế, đầu tư có trọng điểm vào thiết bị và đo kiểm, chuẩn hóa quy trình, nâng kỹ năng nhân sự và chủ động kết nối với bên mua. Quan trọng hơn, doanh nghiệp cần chuyển từ tư duy chỉ gia công theo bản vẽ sang khả năng tham gia giải quyết bài toán kỹ thuật, cải tiến sản phẩm và bảo đảm chất lượng xuyên suốt đơn hàng.

Chẳng hạn, trong lĩnh vực chế tạo khuôn và chi tiết chính xác, khách hàng có thể tham khảo nhóm sản phẩm khuôn mẫu, cơ khí chính xác. Với nhu cầu gia công tấm kim loại, các phương án cắt laser có thể kết hợp với dập và chấn gấp, tùy theo hình dạng, vật liệu và yêu cầu kỹ thuật của sản phẩm. Đối với hệ thống lắp ráp hoặc kiểm tra, nhóm gia công đồ gá (Jigs), linh kiện cơ khí cũng là một phần quan trọng trong việc hỗ trợ sản xuất.

Thước đo cuối cùng không chỉ là số lượng nhà máy, máy móc hay dự án được triển khai, mà là công nghệ có được sử dụng lại hay không, doanh nghiệp có duy trì được hợp đồng tiếp theo hay không và giá trị thực tế tạo ra trong nước tăng lên đến đâu. Khi doanh nghiệp nội địa làm chủ tốt hơn thiết kế, chế tạo, thử nghiệm và tích hợp, ngành cơ khí Việt Nam sẽ có nền tảng vững chắc hơn để tham gia sâu vào chuỗi giá trị khu vực và toàn cầu.

Ở cấp độ doanh nghiệp, Cơ khí Khuôn mẫu Tiến Huy giới thiệu các nhóm sản phẩm và dịch vụ phục vụ nhu cầu sản xuất công nghiệp, trong đó có gia công cắt laser, chấn, dập và gia công chi tiết máy theo yêu cầu. Bạn đọc có thể tìm hiểu thêm về dịch vụ gia công khuôn mẫu và thông tin giới thiệu doanh nghiệp để tham khảo các nhóm năng lực đang được công bố trên website.